امروز: یکشنبه ۲ اردیبهشت ۱۳۹۷

ايل بختياري بزرگترين ايل كوچنده ايران، هرچند در تاريخ دهه هاي پيشين با ترغيب به يكجانشيني مواجه بوده، اما همچنان سنت كوچ خود را هرچند محدود در درونش حفظ كرده است.

کد خبر: ۲۸۱۲
تاریخ انتشار: یکشنبه ۱۰ دی ۱۳۹۶ ساعت ۱۷:۱۰

 به گزارش هیجار، سرزمين زيباي بختياري و دامنه هاي پر گل زاگرس، از ديرباز زيستگاه مردماني در كوچ بوده است. ايل بختياري ، بزرگترين ايل كوچنده ايران، هرچند در تاريخ دهه هاي پيشين اش با «تخته قاپو» و ترغيب به يكجانشيني مواجه بوده، اما همچنان سنت كوچ خود را هرچند محدود در درون اش حفظ كرده است. ييلاق و قشلاق بختياري ها در حد فاصل دو استان چهارمحال و بختياري و خوزستان اتفاق مي افتد.

،تصویر،اداب،رسوم،فرهنگ،کوچ، بختیاری،عکس، تصویر،ایل

نقاط ييلاق بختياري ها در چهارمحال و بختياري ؛ ديمه، شيخ عليخان، بازفت ، بيرگان، خانميرزا، بيدكل، جونقان و چغاخور است و نقاط قشقايي در خوزستان، شهرستان هاي لالي، مسجد سليمان، ايذه، شوشتر، دزفول و انديكا را در بر مي گيرد.بختياري ها از اواسط فروردين تا اواخر ارديبهشت ييلاق مي كنند و زمان قشلاق آنان، اواسط شهريور تا پايان مهرماه است.

گله؛ پيش قراولان ايل، راهي ايلراههاي كوچ مي شود؛ زنان و كودكان ، سوار بر الاغ ها و قاطرها و اسب هاي مهربان، در پي گله روانند و مردان، دور و نزديك ايلراه، به پشت گرمي و پاسباني ايل مشغولند.ايلراههاي تاراز، تنگ فاله ، دزپارت، هزارچمه و كوه سفيد قرن هاست تلألؤ صداي كوچ را در خود نهان كرده است.صداي زنگوله گوسفندان، گريه و خنده هاي كودكان، شيهه اسبان، نهيب چوپانان كه گله را هدايت مي كنند يا صداي به دنيا آمدن كودكي در كوچ يا صداي باد، صداي رودخانه حاشيه ايلراه و همهمه كوه و دشت و دره...

  کوچ، بختیاری، عکس، تصویر،ایل، گوسفند

ايل به مقصد رسيده است؛ مردان، سياه چادرها را عَلَم مي كنند وزنان هيزم را براي چاي مي افروزند و دختران گوسفندان را مي دوشند تا دوغ درست كنند.نان و دوغ بهترين غذاي ايل در مسير كوچ سالانه است.ایل، بختیاری، عکس، چادر، تصویر

فرهنگ مردم هر ناحيه از ايران، با طعمي كه در غذاهايش يافت مي شود، وجوه متفاوت فرهنگي نيز مي يابد؛ غذا جزئي از فرهنگ اقوام ايراني است كه با طعم ها، مزه ها وبوها از يكديگر تفكيك مي شود.فقر اقتصادي جامعه ايلي در طي قرون گذشته ، نظام پخت و پز ايل بختياري را مبتني بر مواد اوليه طبيعي شكل داده است.

غير از گوشت شكار كه تابع قواعد زندگي در طبيعت است، غذاي ايل بختياري دو شاخه كلي دارد؛ نان و خورش. زنان ايل بختياري، پنج نوع نان متفاوت طبخ مي كنند: نان تيري، بركوه، بلوط، گرده و برچاله، هركدام از اين انواع نان، طعم و مزه خاص خود را دارد.

غير از غذاهايي كه با گوشت شكار فراهم مي آيد، غذاي بختياري متكي بر لبنيات وگياهان شكل گرفته است.توف، اوكشك، تل كنگر، تل ريواس، اوترش، آش كشك، شله دوغ، گمنه و... از جمله غذاهاي لبني و گياهي است.كباب بختياري هم از خانواده غذاهاي گوشتي ايل، امروزه در همه شهرهاي ايران طبخ مي شود وتبديل به يك غذاي ملي شده است.

کوچ، بختیاری، عکس، تصویر،ایل، کباب، غذا

درشهرهاي استان همچون شهركرد، تنوع پخت و پزهاي بومي متكي بر نذورات است . حليم برنجي و گوش گندم (گوشت وگندم) تاس كباب و «گوش نخولوبيا» (آبگوشت) از جمله اين غذاها هستند. در گذشته مردمان اين استان سوخت ويژه اي را با نام «سورده» از مدفوع حيواني تهيه مي كردند كه آتش كرسي هاي قديم را نيز تأمين مي كرده است.

جوانترها درميان سورده، سيب زميني مي انداختند وبعداز طبخ، سيب زميني را با روغن حيواني مي خوردند. به اين غذا، شهركردي ها «خل پز» مي گفتند. اما همانطور كه در شهرهاي اين استان، شيوه زندگي ، آداب و سنن و لباس بختياري، جاي خود را به الگوهاي زندگي شهري داده، خوراك شهري نيز تابع اين قواعد تغيير شده است.

پوشاك بختياري اما همچنان در مناطق دور از بافت شهري ويژگي هاي خود را پاس داشته و با وجود تخته قاپوي ايل در بسياري از نواحي اين استان ، لباس بومي ، مؤلفه هاي سنتي خود را حفظ كرده است. پوشاك منطقه چهارمحال وبختياري هماهنگ با ويژگي هاي ساير لباس مناطق لرنشين اما حائز برخي نمادهاي مخصوص به خود است.

اولين نشانه تفكيك پوشاك مردان در دو ايل هفت لنگ وچهارلنگ بختياري، كلاه است. كلاه سياه نمدي هفت لنگ كه به كلاه خسروي معروف است وكلاه نمدي شتري چهارلنگ كه به آن كلاه دزفولي مي گويند، دونوع كلاه ايل بختياري است .

                                    کوچ، بختیاری، عکس، تصویر،ایل، لباس، چوقا                           کوچ، بختیاری، عکس، تصویر،ایل، لباس، لچک

كلاه مردان كاربردهايي غيراز پوشش سر نيز دارد، مردان بختياري از كلاهشان براي اندازه گيري غله وگاهي براي حمل آب نيز استفاده مي كنند. و اما «چوخا» يا «چوقا» بالاپوش همه مردان بختياري است.

چوقا از منطقه ليوس لرستان گرفته شده و به همين سبب به «چوقاليوسي» هم معروف است . چوقا بالاپوش بدون آستيني است كه تا سر زانو ادامه مي يابد. در نقش چوقا خطوط سياه به صورت عمودي وارد خطوط سفيد مي شوند، چوقا را از پشم سياه وسفيد مي بافند… شلوار بختياري نيز همانند شلوار همه مردان لر است كه به آن تمبون (يا تمبان) مي گويند.

كفش مردانه، گيوه است و بهترين گيوه ،گيوه ملكي است كه امروزه به سبب گراني اش كمتر مورد استفاده قرار مي گيرد. پوشاك زنان با لچك و «مي نا» كه دستمال سر زنان است و «تنبان قري» كه دامن رنگارنگ زنان ايل است ، از پوشاك زنان ديگر مناطق لرنشين تفكيك مي شود.در دامن سبز طبيعت چهار محال وبختياري و روستاهاي حاشيه دو رودخانه زاينده رود و كارون، لباس مردان و زنان ايل، همچون تزئينات رنگي پراكنده، براين صفحه سبز، جلوه هايي بديع از زندگي در دامان طبيعت را به نمايش مي گذارد.

زندگي در طبيعت با همه سختي ها ومشقاتي كه دارد، مردمان ايل را سرخوش و شادمان پرورده است .نشانه هاي اين سرخوشي وشادماني را مي توان در رفتارهاي آييني و سنت هاي ايلي مشاهده كرد. در عروسي ها از «بلكه بندون» تا «شيريني اشكنون» و «دست بوسون» همه افراد ايل وبخصوص دختران وپسران، تدارك مراسم هاي ويژه آيين وصلت بختياري ا برعهده مي گيرند. 

   کوچ، بختیاری، عکس، تصویر،ایل، لباس، عروسی     چوب بازی ،کوچ، بختیاری، عکس، تصویر،ایل، لباس، عروسی  

موسيقي و رقص هاي بومي، نقش مهمي درشكل گيري شادماني ايل دارند. كرنا ودهل سازهاي اصلي بختياري اند؛ سازهاي طبيعت . از دورترين نقاط ايل هم مي توان همهمه شادي ايل را با نغمه سازها و كل زنان و زنگوله گوسفندان شنيد.

موسيقي در ايل بختياري نزد «توشمال»هاست؛ شاعران عاشق پيشه ايل كه فرهنگ عامه بختياري را سينه به سينه، همراه با كوچ پاسباني مي دهند، متل ها و لطيفه ها و داستانهاي ايلي در فرهنگ شفاهي توشمال ها، زنده مي ماند و آنان جدا از ايل اما در پناه شادي ها و غم هاي آنان، با زندگي پرفراز و نشيب بختياري در طول تاريخ همراه شده اند.

سنت هاي ايل حتي زماني كه رنج طبيعت غالب بر توان مردمان بختياري است، به آنان انرژي حيات مي دهد. مثلاً وقت خشكسالي و ديركرد بارندگي، جوانان، يك مرد بي ريش و سبيل را از ميان مردان ايل انتخاب مي كنند و برايش ريش و سبيل مي گذارند، او را بزك مي كنند و همراه با او، آوازهاي دسته جمعي مي خوانند و در ميان ايل به راه مي افتند.

زنان و دختران، به اين دوره گردان، روغن و آرد مي دهند. آردها را جمع مي كنند و با آن نان مي پزند. كسي كه مسؤول پختن نان مي شود تكه چوبي ميان خميرنان مي اندازد.بعد از طبخ نان، در سهم نان هر كسي كه تكه چوب باشد، بايد به مزاح از مردان ايل كتك بخورد! مردان آنقدر او را مي زنند تا كسي بيايد و ضمانت كند كه تا فلان روز باران مي بارد، اگر تا روزي كه ضامن، وعده داده است، باران نيايد. همه ضامن را مي زنند و باز بايد كسي ضمانت او را بكند! اين بازي تا زمان بارندگي ادامه مي يابد و ممكن است همه مردان ايل تا زمان بارش باران ازدست يكديگر كتك مفصلي خورده باشند!به اين بازي و رسم كهنه «كل علي كوسه» مي گويند.

 صنايع دستي

جامعه ايلي در چهار محال و بختياري، نمونه بارز زندگي توليدگر ومصرف كننده توليد شخصي است. همه چيز توسط خانوار ايلي توليد مي شود. مايحتاج اوليه توسط مردها مهيا مي شود و ساير نيازها نزد زنان فراهم مي آيد.اساساً زنان نقش پررنگي در جوامع ايلي برعهده دارند.از توليد و تهيه پوشاك تا فراهم آوردن آتش و پخت و پز، همه و همه برعهده زنان و دختران است.

وقتي قاعده توليد بر مبناي مصرف داخلي باشد، توليد ايلي يا روستايي، مصرفي فراتر از آن جامعه نخواهد داشت. صنايع دستي ايل بختياري نيز تابع اين قاعده توليد و تنها براساس نيازهاي درون سازماني خانوار، مال، طايفه يا كلان طايفه است. وريس، چوقا، چادر، خورجين، تي ور (نمك دان پارچه اي) و همه بافت منسوجات بختياري براساس نيازهاي روزمره ايل ساخته مي شود و به همين دليل است كه در خارج از قاعده مصرف ايل، بازار عرضه ديگري ندارد.

شايد هدايت و ساماندهي صنايع دستي بختياري توسط سازمانهاي مرتبط با اين صنايع، بتواند شيوه وخط توليد تازه اي براي اين هنر كاربردي بختياريها فراهم كند. تنها با اين هدايت و ساماندهي است كه مي توان اميدوار بود اين بخش از صنعت خانگي بختياريها، تبديل به صنعتي درآمدزا براي اقتصاد فقير ايلي شود.

   کوچ، بختیاری، عکس، تصویر،ایل، صنایع دستی           کوچ، بختیاری، عکس، تصویر،ایل، لباس، عروسی، صنایع دستی

طبيعت و آيين، ميراث فرهنگي ايل

چندين دهه از تأسيس سازمان ميراث فرهنگي كشور گذشته است اما هنوز طرز تلقي اين نهادتأثيرگذار،معطوف به ميراث بنا و بقاياي خشتي گذشتگان است.هرچند مسلم است كه اين بخشي از ميراث فرهنگي ما بايد حفظ شود، اما وجوه ديگري از ميراث فرهنگي در اين چند دهه در معرض نابودي كامل قرار گرفته، بي آنكه حساسيتهاي حفظ و ثبت بنا در ارتباط با اين بخش نيز اعمال شود.

آيينها، آداب و سنن، موسيقي و زبان، وجوهي از اين ميراث شفاهي و فرهنگ زنده و مانده از گذشته است كه در روند تغيير جوامع در حال گذار، در معرض نابودي قرار گرفته اند. سرزمين چهارمحال و بختياري شايد نسبت به سهم ديگر مناطق ايران از ميراث بنا و خشت، سهم كوچكي داشته باشد، اما از غني ترين منابع فرهنگ شفاهي و آيين ها و سنتهاي كهن به حساب مي آيد.

هرچند غير از چند بناي تاريخي همچون پل زمان خان، قلعه سرداراسعد، قلعه دزك، چند خانه قديمي، مسجد و امامزاده، كه نسبت به ساير بناهاي تاريخي ايران، ديرينگي چنداني نيز ندارند، چيزي از ميراث بناهاي خشتي در اين استان باقي نمانده، اما فرهنگ ايل كوچنده بختياري، از مهمترين فرهنگهاي بومي ايران است كه در رابطه با طبيعت ويژه اين استان، به وحدت و يگانگي رسيده و در طول تاريخ همچنان حفظ شده است.حفظ و پاسداشت اين بخش از ميراث فرهنگي، به زعم همه آناني كه دغدغه حفظ فرهنگ و ميراث گذشته را دارند، حتي ضروري تر از پاسداشت بناهاي تاريخي است.

انتهای پیام/

مطالب مرتبط:
برای دریافت جدیدترین بسته اخبار روز اینجا کلیک کنید   
نام:
ایمیل:
* نظر شمـا: